FEDU‎ > ‎

FEDU.SE198854


بنەماكانى دەستورى هاوچەرخ لەسەردەمى شۆڕشى فەڕەنسى و كاريگەرى
لەسەر دەستورى وڵاتان (دەستورى هەرێمى كوردستان بەنموونە)

Darawan Abdulqader Ahmed
Department of History, Faculty of Education, Koya University
http://koyauniversity.org

الملخص: شۆڕشى فەڕەنسى بەيەكێك لەڕووداوە مێژووييە گرينگ و كاريگەرەكان دادەنرێت لەمێژووى مرۆڤايەتى بەگشتى و مێژووى نوێ و هاوچەرخدا بەتايبەتى بەهۆى ئەوەى ئەم شۆڕشە سەرجەم بوارو لايەنەكانى ژيانى ئەوكاتى گرتەوە، كەيەكێك لەگرنينگترين لايەنەكانى بوارى فكرو فەلسەفەو ياسابوو، كە ئەم شۆڕشە لەڕاستيدا بەدايكى دروستبونى ياساو دەستوورى هاوچەرخ دادەنرێت. كەبۆيەكەم جار وشەى دەستور دێتە ناو شانۆى سياسى و دەبێتە چەمكى وەستانەوە لەدژى نادادى و بنەماى يەكسانى دەچەسپێنێت.
هەروەك ڕوونە داڕێژەرى ئەم بنەما ياساييانەى كەئەم شۆڕشە بەرهەمى هێنا، زادەى بيرى چەندين بيرمەندو ياساناس بوو لەم كاتەدا كەپێشەوايەتى فەلسەفەى ئازادييان دەكرد، بوونە بنەمايەك تا ياسا لەپێناو خزمەتكردن و هێنانەدى خەون و خولياكانى سەرجەم تاكەكانى كۆمەڵگا بێت. ئەمەش دەرخەرى بوونى ئەم هەموو زوڵم و ستەم و ناداييە بوو لەڕووى كۆمەڵايەتييەوە سەرجەم پێگەو كۆڵەگەكانى كۆمەڵگاى فەڕەنسى بەرەو لێك ترازان و هەڵوەشانەوە بردبوو، ئەم چينايەتيە زۆرەى كەببووە هۆكارى سەرەكى وەستانەوەى تاكەكان دژى دەسەلات و ئەو چينە كەمەى كاساڵانێكى زۆربوو لەژێر ناوى (دەسەڵات و پيرۆزى و ئايندا)يە زوڵم و ستەمەوە فەرمانرەوايەتى فەڕەنسايان دەكرد.
دەستور بەيەكێك لەبەڵگەنامە فەرەميە گرنگەكان دادەنرێت كەچەندين بنەماو ياسا لەخۆدەگرێت و بە بنچینەى سةرجةم ياساكان دادةنريَت لةدةولَةتدا، مەبەست لێى ڕێكخستنى ماف و كارو بنەما مرۆڤايەتييەكانە لەهەر وڵات و كۆمەڵگايەك، بۆيە ناكرێت هيچ وڵاتێكى هاوچەرخ لەبۆشايي دەستوريدا چەمك و بنەما مرۆڤايەتييەكان جێبەجێ بكات، ئەمەش گوزارشتێكى واقعيانەى ياساييانەيە كەبەندة ياساييەكان بەدرێژايى مێژوو هاوڕاو كۆك بوون لەسەرى، بنەماى دەستورى هاوچەرخيش دەگەڕێتەوە بۆ يەكەم دەستور لەمێژوى هاوچەرخدا كەلەسەردەمى سەركەوتنى شۆڕشى فەڕەنسى لەوڵاتى فەرەنسا نوسرايەوە لە كۆتاييەكانى سەدەى هەژدەهەم لەسەر دەستى چەندين بيرمەندو ياساناس و فەيلەسوفى مەزن كەسەردەمێكى زۆريان لەژێر دەستەيى و چەوساندنەوەو نادادگەريى كۆمەڵايەتى بەسەربردبوو، بۆيە بەلەدايك بوونى ئەم دەستوورە بنەماى ئازادى مرۆڤ و يەكسانى ماف وەك دوو چەمكى دەستوورى و ياسايى هاتە بەرهەم، هەموو ئەو چەوساندنەوانەى كەحومكڕانانى ئەوسا لەئەوروپاو بەگشتى و لەفەڕەنسا پەيڕەويان دەكرد ديارترين هۆكارى سەرهەڵدانى خودى شۆڕشى فەڕەنسى و لەدايك بوونى ئەو دەستورە هاوچەرخە بوو كەتيايدا مرۆڤەكان سەرجەم ماف و بەها كۆمەڵايەتيەكانى خۆيانيان تێدا دەدۆزيەوە.
لەم ڕوانگەيەوە دەستور وەك بنەمايەكى ياسايى كۆمەڵايەتى سەرى هەڵداو بەماوەيەكى كەم زادەى بنەماكانى ئەم دەستورە هاوچەرخە لە فەڕەنسا قۆناغ بە قۆناغ گوازرايەوە بۆ چەندين وڵات و كۆمەڵگاى تر بە پێي سەردەمەكان گۆڕانكارى و بەرەوپێش چوونى بەخۆيەوە بينى، بۆيە گرنگى ئەم توێژينەوە لەوەدايە كەهۆكارى بەپەلە گواستنەوەى بنەماكانى ئەم دەستورە هاوچەرخە چين و چۆن بەماوەيەكى كەم لەنووسينەوەى دەستورى بەشێكى زۆر لەوڵاتان سووديان لێ بينرا، وە ئەو بنەمايانەى كەتائێستاش وەك بنچينەى نووسينەوەى دەستور لەگەڵ بەرەوپێش چوونى كۆمەڵگاكان و بەديهێنەرى ئازاديە تاكيەكان سووديان لێ دەبينرێت بەپێزى زياترى ئەم توێژينەوەيە دەردەخات.
تێبینی: ئەم توێژینەوەیە بە هاوبەشی لەگەڵ د. ڕێبوار جبار شێخە ئەنجام دراوە لە کۆنفرانسی نێودەوڵەتی بەرەو دەستورێکی هاەچەرخ بۆ هەرێمی کوردستان پێشکەشکراوە لە زانکۆی کۆیە بڵآوبۆتەوە.


المفاتيح: (شۆڕشى فەڕەنسى)، (دەستور)، (دەستوری فەڕەنسی هاەچەرخ)، (پڕۆژە دەستوری هەرێمی کوردستان).



Date: 08/01/2020
Place: Faculty Of Education,Department of History/ Hall no.6
Ċ
Caroline Yousif Daniel,
May 9, 2020, 7:30 AM